درستایش تنهایی

در واقع، این نقدی کمابیش منصفانه است از انزوا، تنهایی و پراکندگی تک‌هایی که شاید باید مانند دانه‌های انار، در فرمی منضبط و منسجم، کنار یکدیگر جمع می‌بودند؛ اما به صورتی ماورایی، پراکنده و منزوی هستند. یعنی همان جامعه عکاسی مطبوعاتی ما.

سالیان سال است که ناراحتیم؛ از جفایی که در حقمان می‌شود، از برخوردهای ناشایست و از غمی که از سوی جامعه و دیگران، به شکل رسمی و غیررسمی، بر ما تحمیل شده، می‌شود و خواهد شد.

در سالانه‌ها و دوسالانه‌های عکاسی، بالای تریبون، ناراحتیم از اینکه چرا کسی برای ما دنبال راه چاره نیست، چرا فلان سازمان ما را به رسمیت نمی‌شناسد، چرا فلان مرد یا زن، یا حتی فلان دست‌فروش، هنگام عکاسی به ما توهین کرد و گاهی هم کتکمان زد.

ولی آیا یک سؤال را از خودمان پرسیده‌ایم؟

با هم هستیم؟ یا بر هم؟

امیدوارم به کسی برنخورد، ولی بر هم هستیم؛ بسیار سخت و خشن. آن‌قدر یکدیگر را فرسوده کرده‌ایم که حتی یادمان نمی‌آید چه زمانی دچار نسیان در قبال یکدیگر شدیم. گاهی بیانیه‌ای می‌دهیم و می‌گوییم چرا فلان عکاس را فلان کردید؟ ولی موضوعی را فراموش کرده‌ایم. ما مانند دانه‌هایی جداافتاده از یکدیگر، آن‌چنان در زندگی پرعیش خود غرق شده‌ایم که دچار فراموشی شده‌ایم؛ خوراک ناقابلی شده‌ایم برای هر گنجشک و کبوتری.

زمان‌هایی به عکس‌های قدیمی که ثبت کرده‌ام نگاه می‌کنم و داستان‌هایی یادم می‌آید؛ داستان فلان واقعه خبری، شاید سقوط جان‌خراش یک هواپیما یا تجمعی مقابل دانشگاه تهران. تصویر هم‌سویی‌هایمان و حمایت‌هایمان از یکدیگر یادم می‌آید و در نتیجه، امکان پوشش یک خبر برای رسانه‌ای که برای آن کار می‌کردیم. و هرچه جلوتر می‌روم، شاهد فاصله‌هایی می‌شوم که نمی‌دانم و هیچ‌وقت نخواهم فهمید چرا اتفاق افتادند.

یادم هست سال ۲۰۰۵، تجمعی مقابل دانشگاه تهران در حمایت از اکبر گنجی، که یکی از چهره‌های جنجالی اصلاح‌طلب آن زمان بود، برگزار شد. قطعاً تجمع در گروه تجمعات غیرقانونی دسته‌بندی شده بود. آن روز حدود ده یا پانزده نفر از رسانه‌های مختلف، داخلی و خارجی، با هم مقابل سینما سپیده، در نزدیکی دانشگاه تهران، جمع شدیم. گروهی از افسران ارشد نیروی انتظامی از مقابل ما به سمت دانشگاه تهران عبور کردند و با تعجب به ما و دوربین‌های عکاسی‌مان نگاه کردند. پس از حدود ده دقیقه، به سمت دانشگاه راه افتادیم. سرتان را درد نیاورم؛ آن روز، پلیس وقتی جمع ما را دید، ۲۵ دقیقه به ما زمان عکاسی از تجمع را داد. نتیجه؟ ثبت خبر آن روز.

دسامبر همان سال، در سال ۲۰۰۵، هواپیمای حامل همکارانمان سقوط کرد و عزادارمان کرد. مقابل مجتمع مسکونی‌ای که محل سقوط هواپیما بود جمع شدیم. یکی بودیم، پافشاری کردیم، ولی در نهایت کارمان را انجام دادیم.

سال ۲۰۱۰، وقتی مادران کوهنوردان آمریکایی که در ایران دستگیر شده بودند، برای گفت‌وگو درباره آزادی فرزندانشان به تهران سفر کرده بودند، با هم تماس گرفتیم و در فرودگاه گردهم آمدیم. تبدیل به یک گروه واحد شدیم، فارغ از هر رقابت رسانه‌ای که داشتیم؛ فارغ از اصرار مدیران دفترهایمان که به ما گفته بودند آن برنامه اکسکلوسیو است و هیچ‌کس از آن خبر ندارد، در حالیکه چنین نبود. نتیجه کارمان چه شد؟ پوشش خبر و ثبت عکس برای رسانه‌هایمان.

دیگر مثال نمی‌زنم و فکر می‌کنم همین سه مورد از گذشته برای یادآوری کافی است.

یادم است زمانی تجمعاتی در اعتراض به سیاست کشورهای اروپایی در قبال کشورمان، مقابل سفارت‌های فرانسه، ایتالیا، آلمان و انگلیس برگزار می‌شد. آن روزها به شوخی می‌گفتیم «تور کشورهای اروپایی»، چون هر روز همان چرخه تجمعات مقابل سفارت‌ها، بدون هیچ تغییری، تکرار می‌شد. یکی از روزها به همسر یکی از همکاران گفتم که تجمع فلان ساعت است و او هم تشکر کرد و به‌موقع برای تهیه عکس آمد؛ ولی همسر آن همکار عزیز، وقتی من را دید، با شگفتی و ناراحتی واکنش نشان داد که چرا من حضور دارم. چرا؟ واقعاً نمی‌دانم.

برویم سراغ زمان کمی حال‌تر. هواپیمایی در تهرانسر سقوط می‌کند. یک همکار با سربازی در حال بحث است. همکاری دیگر، با این گمان که دوستش شاید نیاز به کمک دارد، به او نزدیک می‌شود و سؤال می‌کند: «مشکلی هست؟» همکار عزیزمان، مانند یک نیروی امنیتی، با دست ایجاد فاصله می‌کند و به او پاسخ می‌دهد: «نه، چیزی نیست.» بعداً فهمیدم که آن همکار عزیزمان در تلاش بوده با نشان دادن چند کارت غیرخبرنگاری، امکان عکاسی از اجساد را به دست بیاورد. به دست آورد، ولی نتیجه آن روز را این روزها می‌بینیم.

آن روزها شاید شروع زایش یک فاصله میان ما بوده باشد. شاید از همان روزها رقابتی نا پاک میان ما متولد شد

یک ضرب‌المثل است که می‌گوید اگر چهل عکاس از یک تخم‌مرغ عکاسی کنند، چهل تخم‌مرغ به وجود می‌آید. چهل نگاه، چهل تفکر، چهل دنیای متفاوت. چراکه هیچ‌کدام از ما زندگی زیسته یکسانی نداریم، به یک موسیقی واحد گوش نمی‌دهیم، نقاشی را مانند هم درک نمی‌کنیم، کتاب‌های یکسان نمی‌خوانیم یا اگر بخوانیم، برداشتی یکسان نخواهیم داشت.

در واقع، زندگی زیسته هر عکاس، جهان عکاسانه او را خلق می‌کند

پس چه شد که از یکدیگر دور افتاده‌ایم؟ واقعاً نمی‌دانم. چرا به عکاسی و جهان عکاسانه، همچون طعمه‌ای از رمق‌افتاده نگاه می‌کنیم که باید جلوی دسترسی دیگری را به سوژه بگیریم؟ چرا باید در تنهایی به ثبت حقیقتی بپردازیم که در بسیاری از مواقع، خودمان آن را ساخته‌ایم؟ و در نهایت، چرا باید قهرمان مسابقه ماراتونی شویم که نفر اول، دوم و سوم آن خود ما هستیم؟ لذت تکثر افکار در خلق اثر از یک سوژه را فراموش کرده‌ایم، نمی‌خواهیم یا نمی‌توانیم عکس دوست کناردستی خود را ببینیم و از نگاهی یاد بگیریم که شاید از نگاه ما بهتر بوده است. در واقع، به‌نوعی ترجیح می‌دهیم صفری باشیم که در دوری باطل، به مرور نگاه گردگرفته خود می‌پردازد.

وقتی به تصاویر تولیدی‌مان نگاه می‌کنیم، کپی‌های دست‌چندمی را می‌بینیم که به دلایلی نادرست، جوایزی را برنده می‌شوند که لایق آن‌ها نیستند. تمامی‌شان مانند هم هستند، با بیانیه‌هایی اشتباه و بد و بدون امضای عکاس‌ـ‌مؤلف.

نگاه شرقی‌ـ‌ایرانی دیگر در عکس‌ها وجود ندارد و جای خود را به دیدی تکثیرشده از یک نگاه غربی داده است؛ نگاهی تولیدشده از سوی یک عکاس یا یک مجموعه‌عکس که خالق آن مدت‌ها برای خلقش تحقیق کرده و پیگیر سوژه بوده است. ولی عکاس ایرانی، بدون هیچ ملاحظه‌ای به تکثیر آن پرداخته و به تنها نکته مهمی که توجه نداشته، تفاوت زندگی زیسته یک انسان غربی با انسان شرقی ساکن در ایران بوده است. در واقع، کتی را پوشیده که به جمالش نمی‌آید و او را بد ریخت و قیافه کرده.

دیگران هم آن را ستایش می‌کنند و عکاس، غرق در خوشبختیِ حضور یک جایزه در رزومه‌اش، پیروزی خود را جشن می‌گیرد. چرا؟ چون او تنها عکاس آن خبر بوده و در غیاب دیگران، هر عکسی می‌تواند بهترین باشد. حتی نمی‌توانی بفهمی که آیا آن تصویر یا تصاویر واقعی هستند یا نتیجه چیدمانی زیبا و بی‌نقص.

سال‌هاست که خوشحالیم از تک بودن، از انفراد، از مجرد بودن در عکاسی. و سال‌هاست که در گردهمایی‌های عکاسانه، ناراحتیم از ستمی که بر ما روا داشته می‌شود.

چندی پیش از وقوع جنگ ۱۲ روزه و هم‌زمان با اوج گرفتن اخباری که وقوع جنگی احتمالی را هشدار می‌داد، با همکارانم صحبت کردم که گروهی منسجم باشیم. به آن‌ها گفتم اگر جنگی رخ دهد و اینترنت قطع شود، باید بتوانیم جایی یکدیگر را پیدا کنیم؛ چراکه اولین اصل در عکاسی از جنگ و بحران، کار گروهی است. دریغ از اینکه حتی پاسخی بشنوم.

جنگ آغاز شد. یا پاسخی به تماس‌هایم دریافت نمی‌کردم، یا همکاران از کار گروهی و حتی یک کمک کوچک در ثبت اخبار طفره می‌رفتند. شاید فکر می‌کردند جنگ فرصتی است برای ثبت تصاویری که هنگام عکاسی گمان می‌کردند حتماً برنده جوایز جهانی خواهند شد.

روز آغازین جنگ دوازده روزه، وقتی در حال عکسبرداری از محل حمله و ساختمان تخریب شده در غرب تهران بودم یک عکاس جوان آمد و با صدایی بسیار بلند به من گفت، آقای نیکوبذل اینجا عکسخور نداره بروید جنوب شهر آنجا خیلی عکسخور است. عکسخور؟… مگرعکاسی لباس است که به چیزی بخورد یا نخورد؟ ،مگر زندگی از دست رفته انسان‌ ها سوژه ژست گرفته مقابل دوربین است که بگردم دنبال عکسخور بودن یا نبودن آن؟،

شاید بگویید زیادی سخت گرفته‌ای و آن عکاس چیز بدی نگفته، ولی حاصل کار غیر انسانی آن عکاس چه شد؟، چند پلیس دقایقی پس از آن سراغ من آمدند و من را با عصبانیت از محل بیرون انداختند. کار آنها تعجبی نداشت، چرا که پس از شنیدن بیانات آن همکار، حتما با خودشان فکر کرده‌اند، اینها (عکاسان) دنبال شهرت از راه عکاسی از مردمی هستند که قربانی جنگ شده‌اند.

( با تأسف باید بگویم، عکاسانی نوظهور متولد شده‌اند که شاید درست آموزش ندیده‌اند. زود دوربین را در دست گرفتند، و ذات تمیز عکاسی را درک نکرده‌اند )

از دست من ناراحت نشوید. من اینجا تنها یک آینه هستم مقابل جامعه ازهم‌ گسیخته و منزوی عکاسی مطبوعاتی کشورم

چند روز پیش از وقوع آتش‌بس میان ایران و آمریکا، با همکارانم صحبت کردم و پیشنهاد دادم برای بهتر شدن روحیه‌مان، خوب است در یک رستوران جمع شویم و یک شام دورهمی داشته باشیم. نقطه‌نظراتمان را با هم به اشتراک بگذاریم و از تجربیات یکدیگر در پوشش اخبار جنگ‌های دوازده و چهل‌روزه بهره‌مند شویم. چه شنیدم؟ «مرتضی، دلت خوشه! مرتضی، تو چه بیکاری! مرتضی، تو فکر نمی‌کنی الآن جنگه و کسی حوصله و دل‌ودماغ این‌جور برنامه‌ها رو نداره؟ بذار جنگ تمام بشه و حالمان بهتر بشه و بعد درباره این پیشنهاد فکر می‌کنیم.»

غافل از اینکه در تمام دنیا، عکاسانی که در یک کشور درگیر بحران یا جنگ کار می‌کنند، زمانی که شرایط کمی آرام می‌شود، برای به‌اصطلاح بازیابی روحیه و تقویت آن، دور هم در دفتر یک رسانه یا یک رستوران جمع می‌شوند، گپ می‌زنند و تجربیات خودشان را در اختیار هم قرار می‌دهند. برای هم لطیفه تعریف می‌کنند و خاطرات خنده‌دارشان را با یکدیگر به اشتراک می‌گذارند.

در نهایت، جنگ متوقف شد و آن شام دورهمی مانند خیالی باطل و سند توقعی زیاده از درک گروهی جامعه عکاسی مان، برای من به ارث ماند.

جالب‌تر از هر چیز، وقتی با همکاری که مدتی در برنامه‌های خبری او را ندیده‌ام تماس می‌گیرم، منتظر است کاری از او بخواهم و وقتی می‌شنود که جویای حال او هستم، خیلی کمرنگ خوشحال می‌شود و تعجب می‌کند از تماس من.

امروز دو هفته است که به دلایلی هیچ برنامه خبری یا داستانی از زندگی روزمره را پوشش نداده‌ام. برایم شاید جالب، شاید هم تأسف‌آور است که حتی یک نفر از همکارانم جویای حالم نشده است. دلخور هستم؛ نه به این دلیل که چرا تماسی با من نمی‌گیرند تا بپرسند چه شده کسی که حداقل یک روز در میان عکاسی می‌کرد، دو هفته است که هیچ خبری از او نیست؛ به این دلیل دلخورم که چرا جامعه عکاسی مطبوعاتی کشورم تا این حد یکه‌تاز، منفرد و از هم دورافتاده رفتار می‌کند. دلخورم که چرا تا این حد بد شده‌ایم؟، دلخورم چرا یاد گرفته‌ایم بعد از فوت یکی از ما، مقابل خانه هنرمندان جمع شویم و با ابراز علاقه های خیالی به فرد فوت شده، تظاهر علاقه کنیم.

شاید زمان آن رسیده که اگر همکاری را دیدم، فکر کنم غریبه‌ای است و سلام کردن به او دلیلی ندارد؛ نکند گمان کند من به دنبال رقابت با او هستم.

 

تنهایی شاید چیز خوبی است که باید از آن لذت برد؛ در تنهایی و آرامش، درباره عکاسی که ذاتش یگانه و مقدس است، اندیشید و زاینده بود.